ne biçim şeyler…

Bir Arkeoloji Hırsızının Küçük Asya Seyahatleri – Sir Charles Fellows

Sizlere topraklarımızın gördüğü en büyük hırsızlardan biri olan Charles Fellows’dan bahsetmek istiyorum. Charles Fellows, 1799 yılında İngiltere Notthingam’da doğmuş arkeolog ve mineralisttir. 14 yaşında çeşitli ilüstrasyonlar çizmeye başlayan Fellows 1820 yılında Londra’ya taşınarak British Association (İngiliz Bilim Derneği) üyeliğine kabul edilmiştir. 1827 yılında Fransa ve İtalya sınırında bulunan Mont Blanc dağına çıkan modern tırmanış rotasını çizmiştir.
1832 yılında annesinin ölümünden sonra hayatının büyük çoğunluğunu İtalya, Yunanistan ve içinde Ege ve Akdeniz sahil kesiminin bulunduğu Anadolu topraklarında geçirmiştir.
1838 yılında İzmir’i merkez alarak bir Asia Minor (Küçük Asya) seyahati düzenledi. Bu seyahat boyunca İzmir’den başlayarak kuzeye doğru ilerledi ve seyahatinin genel rotasını topraklarımızda bulunan antik şehirleri baz alarak çizdi. Manisa üzerinden Çanakkale ve hat boyunca İstanbul’a kadar ulaştı. Daha sonra seyahatini İç Anadolu bölgesinden Güneye doğru yani bugünkü Akdeniz bölgesine doğru çevirdi. Geçtiği yerlerdeki antik kalıntıların bulunduğu birçok antik merkezde çeşitli çizimler yaptı ve birçok antik kalıntıyı işaretleyerek bir envanter oluşturdu. Aynı zamanda birçok mineral örneği toplayarak topraklarımızdaki maden çeşitliliğini içeren bir harita oluşturdu. Zamanının büyük bölümünü gündüzleri antik şehirlerde gezerek, akşamları ise topladığı örnekleri sınıflandırarak ve çeşitli notlar alarak geçirdi. Akdeniz ve Ege bölgesinde daha önce hiçbir avrupalının ayak basmadığı antik şehirleri keşfetti. Her ne kadar buna keşif diyemesek de -çünkü o dönemde kendi tabiriyle keşfettiğini söylediği tüm şehirlerde yerli halk yaşıyordu- Patara Limanından Eşen çayını takip ederek Likya uygarlığının başkenti Xanthos’a ulaştı. Daha sonra Xanthos’tan 9 mil yukarıda bulunan Pınara’ya girdi. Özellikle Likya uygarlığına ait Xanthos ve Patara üzerinde birçok işaretleme ve çeşitli çizimler yaptı. Pınara’dan Eşen çayının kaynağına doğru ilerleyerek Tlos antik kentini buldu. Daha sonra seyahatini başladığı yere yani kuzeye doğru devam ettirerek birçok Caria ve Lydia şehirlerinden geçerek İzmir’e ulaştı.
Seyahatini 2 yardımcısı ve aynı zamanda yüklerini de taşıması için kullandığı atlarla tamamladı. Tamamlamış olduğu bu seyahat Batı Anadolu topraklarına yaptığı son seyahat olmayacaktı. İzmir’den bir gemiyle İngiltere’ye dönen Fellows 1839 yılında seyahati boyunca yazdığı yazılardan ve çizimlerden oluşan “A Journal Written During An Excursion In Asia Minor” isimli kitabını yayımladı. Bu kitap, yazıldığı dönem içerisindeki Türk insanı, mimarisi ve yaşamı hakkında da oldukça fazla bilgi vermektedir.
Bu seyahat sonrası dönemin İstanbul’daki İngiliz konsolosu Lord Palmerston, British Museum yetkililerinin talebi üzerine, Osmanlı sarayı ile görüştü ve Likya uygarlığına ait birçok antik eseri İngiltere’ye götürmek üzere izin talep etti. İşin bu kısmı oldukça karmaşık. Bu iznin nasıl verildiği veya alındığı hakkında hiçbir bilgi yok fakat bildiğimiz tek şey özellikle tam da o yılların Osmanlı ve İngiliz ticari anlaşmalarının yapıldığı ve Osmanlı sarayının, İngilterenin çeşitli baskıları altında ezilmeye başladığı yıllar olduğudur. 1838 yılında İngiltere ile Balta Limanı Ticaret Anlaşmasını imzalayan Osmanlı, İngiltere ve birçok Avrupa ülkesine çeşitli ticari imtiyazlar vermiştir. Bu bilgi konumuz açısından oldukça önemlidir zira tam da o yıllarda Osmanlı, birçok Avrupa devleti karşısında eli kolu bağlı bir durumdadır.
Fellows, bu sefer Anadolu topraklarına 2. büyük seyahatini (1839 sonları) düzenledi fakat bu gezisinin birönceki seyahatinden bir farkı vardı. Bu sefer Biritish Museum’un özel yetkisi ve iznini de arkasına almıştı. Fellows’un 2. seyahatinin rotası bir öncekine benziyordu. Yanına dönemin ünlü illustratörü George Scharf’ı da aldı. Scharf ona buldukları birçok antik parçanın ve yazıtların çizimleri için yardım etti. O zamanlar fotoğraf makinesinin henüz icad edilmekte olduğunu unutmayalım. Bu anlamda illustrasyon, o zamanlar özellikle belgeleme ve görselleştirme konusunda oldukça önemliydi. Hele ki Fellows gibi, gezilerini ve maceralarını daha sonradan çeşitli kitaplarla belgeleyen maceraperestler için önemini tahmin edebiliriz. Fellows ikinci seyahatinde tam olarak 13 antik Likya şehrini daha literatüre kazandırdı. Bu seyahati sonrası kimi kaynaklara göre hazırlanan 90 adet sal ve bu salların üzerlerine yüklenen sandıklar sayesinde Likya uygarlığına ait ciddi sayıda tarihi eseri Eşen çayından aşağı salarak Patara’ya kadar götürmüş ve Patara Limanında bekleyen “Beacon” isimli İngiliz savaş gemisine yüklemiştir. Daha sonra gemi İngiltere’ye doğru yola çıkmış ve içerisindeki tüm sandıkları sorunsuz bir şekilde İngiltere’ye götürmeyi başarmıştır. Bugün sandıklarla taşınan eserlerin birçoğu British Museum’da sergilenmektedir. Ayrıca o dönem topraklarımızdan çıkan binlerce Sikke dünyanın çeşitli yerlerine dağılmış ve günümüzde halen çeşitli müzayedeler sayesinde yasadışı yollarla satılmaktadır.
Fellows topraklarımıza düzenlediği ikinci seyahati sonrası bir kitap daha yazarak yayınlanmasını sağlamıştır. Bu gezi sonrası 1841 yılında bir seyahat daha düzenlemiştir. İngiltere’ye döndükten sonra 1845 yılında İngiltere Kraliyet’i tarafından Şövalye statüsü verilen Fellows, 1860 yılında hayata gözlerini yummuştur.

Fellows’un o dönem bile ulaşılması ve içerisinde ilerlemesi oldukça zor olan Likya topraklarında yaptığı seyahat başlıbaşına ayrı bir konudur. Günümüzde bile oldukça engebeli ve dik dağların- kayalıkların oluşturduğu sınırların o dönemin şartlarıyla aşılması gerçekten zor olsa gerekti, fakat Fellows zor da olsa bunu başardı ve birçok değerli antik parçanın İngiltere’ye götürülmesini sağladı. İlk bakışta İngiltere’ye götürülen eserlerimizde Osmanlının rızası görünse de aslında İngiltere’nin Osmanlı sarayına yaptığı baskıları ve ticari anlaşmaların etkilerini gözardı etmemek gerekir. Unutmayalım ki kaçırılan sadece eserlerimiz değildi. Fellows geçtiği tüm yerlerden topladığı maden ve mineral örneklerinden oluşan envanteri de ülkesine götürmüştü.

Reklamlar

Yorumlar kapatıldı.